50 jaar GTI: up! GTI – een GTI met een uitroepteken

Vijftig jaar GTI bewijst dat sportiviteit niet exclusief hoeft te zijn. Wat bij Volkswagen begon als een eigenzinnig idee groeide uit tot een maatstaf, een naam die meer zegt dan alleen die drie iconische lettertjes op de achterklep en grille. In deze serie zetten we de GTI in de spotlights, specifiek de up! GTI, die ook wel de legitieme opvolger van de eerste Golf GTI uit 1976 wordt genoemd.

Het GTI-label had zich allang ontwikkeld van sportieve Golf tot complete familie sportieve Volkswagens, maar ergens onderin het gamma bleef jarenlang een opvallend gat bestaan. Terwijl de Polo GTI steeds groter, sneller en serieuzer werd, verdween juist het compacte en lichte karakter waar de oorspronkelijke Golf GTI ooit groot mee werd. Volkswagen had vanaf 2000 wel de Lupo GTI gebouwd - een heerlijk nerveus apparaatje dat inmiddels een bijna religieuze status geniet onder liefhebbers - maar daarna werd het stil. De kleinste Volkswagens draaiden steeds meer om een lage uitstoot, efficiëntie en zo veel mogelijk ruimte op zo min mogelijk vierkante centimeters plaatwerk. Een GTI-versie leek binnen dat speelveld eigenlijk niet meer logisch.

Officiële GTI-status

Juist daarom kwam de komst van de up! GTI in 2017 enigszins onverwacht. De up! stond vooral bekend als slimme stadsauto: compact, betaalbaar en verrassend volwassen voor zijn formaat. Sportief mocht hij best ogen, maar een officiële GTI-status leek lange tijd ver weg. In Wolfsburg leefde bovendien nog altijd dezelfde lichte nervositeit die eerder ook rond de Polo GTI had gehangen. Bij Volkswagen bestond de vrees dat een kleine, lichte en relatief betaalbare GTI te dicht in de buurt van het oorspronkelijke GTI-gevoel zou komen - en daarmee onbedoeld zou gaan kannibaliseren op de Golf GTI.

Volkswagen presenteerde de auto nadrukkelijk als eerbetoon aan de eerste Golf GTI uit 1976. In de communicatie rond de introductie sprak het merk zelfs over een ‘sportauto in het formaat van de oorspronkelijke GTI’ en een ‘115 pk sterk eerbetoon aan de originele GTI’. Dat was geen marketingafdeling die lukraak wat historische saus over een model gooide, want de vergelijking bleek verrassend geloofwaardig. De eerste Golf GTI beschikte over 110 pk en woog iets meer dan 800 kilo. De up! GTI kwam uit op 115 pk en bleef steken rond de 970 kilo. Ter vergelijking: de Golf GTI van dat moment woog inmiddels ruim 1.350 kilo. Ook qua afmetingen zat de up! GTI verrassend dicht bij de eerste Golf GTI. De originele Golf was slechts tien centimeter langer en lager, terwijl wielbasis en breedte nauwelijks van elkaar verschilden.

Opvallend bescheiden

Ook in zijn vormgeving verwees de up! GTI nadrukkelijk naar eerdere GTI-generaties. De rode bies in de grille was traditioneel van de partij, net als de iconische ruitjesbekleding. Alleen kwamen die klassieke GTI-details nu terug op een compact stadswagentje van exact 3,60 meter lang. De up! GTI oogde door zijn afmetingen eerder guitig dan agressief. Terwijl moderne hot hatches steeds meer theater kregen, bleef de kleinste GTI opvallend bescheiden. Geen overdreven spoilers of theatrale luchtinlaten, maar gewoon een compacte drie- of vijfdeurs op dikke 17 inch ‘Brands Hatch’ velgen, met een forse dakspoiler en nét genoeg rode accenten om duidelijk te maken dat dit geen gewone up! was.

Verrassend fanatiek apparaat

Onder de korte neus lag een bekende motor uit de Volkswagen Groep-stal: de 1,0-liter TSI driecilinder turbo. Goed voor 115 pk en vooral 200 Nm aan koppel. Dat laatste maakte misschien nog wel meer indruk dan het vermogen zelf. De kleine driecilinder hing enthousiast aan het gas en trok opvallend gretig door vanaf lage toerentallen. Op papier leek 115 pk misschien bescheiden, maar in combinatie met z’n gewicht veranderde de up! GTI in een verrassend fanatiek apparaatje. Zeker op nat wegdek hadden de voorwielen soms hun handen vol aan die 200 Nm. Juist dat gaf de auto karakter.

Volkswagen hield de up! GTI bewust eenvoudig. Geen DSG, maar een handgeschakelde zesbak. Ook verschillende rijmodi en andere technische hoogstandjes bleven achterwege. De focus lag vooral op een compacte, lichte auto die direct en speels aanvoelde, zonder ingewikkelde systemen die voortdurend op de voorgrond traden.

Dat betekende niet dat Volkswagen het onderstel ongemoeid liet. De up! GTI kreeg juist stevigere veren en dempers, een dikkere stabilisatorstang achter, een bredere spoorbreedte en een 15 millimeter verlaagde carrosserie. Daardoor stuurde de kleinste GTI merkbaar scherper en gretiger dan een gewone up!, terwijl hij op slecht wegdek wel comfortabel bleef. De besturing gaf bovendien meer gevoel, zonder zenuwachtig of overdreven scherp te worden. Kort, hoog en een beetje vierkant — maar ondertussen verrassend fanatiek zodra de weg begon te kronkelen. Meer vermogen had de auto waarschijnlijk minder leuk gemaakt.

Geen overdreven spektakel

Vanbinnen bleef de up! GTI heerlijk ongecompliceerd. Het dashboard was grotendeels identiek aan dat van een normale up!, inclusief de gekleurde sierpanelen en het eenvoudige ontwerp. Behalve de sportstoelen met ruitjesbekleding verrieden de kleine accenten dat dit de sportieve versie was. Zoals een sportstuur dat met leer was bekleed en een subtiel pixelmotief over het dashboard. Geen overdreven spektakel. Gewoon een eenvoudige cockpit met een paar duidelijke GTI-knipogen.

Terugkijkend bleek de voorzichtigheid in Wolfsburg misschien minder nodig dan vooraf werd gedacht. De up! GTI groeide nooit uit tot een bedreiging voor de Golf GTI; in Nederland bleef de verkoop steken op 555 verkochte exemplaren. Toch groeide de kleinste GTI opvallend snel uit tot een liefhebbersauto. Misschien juist omdat hij voelde als een auto uit een tijdperk waarvan iedereen inmiddels vermoedde dat het verdwenen was.

Volkswagen up! GTI in cijfers

Productie:
– 2018-2023
Motor:
– 1.0 driecilinder turbo, directe benzine-injectie (115 pk, 200 Nm)
Gewicht:
– ca. 970 kg
0-100 km/u:
– ca. 8,8 s
Topsnelheid:
– ca. 197 km/u
Nieuwprijs Nederland (indicatief):
– € 19.840 (driedeurs)
– € 20.215 (vijfdeurs)