50 jaar GTI: groter, zwaarder en toch gewoon GTI – de Golf III GTI
Vijftig jaar GTI bewijst dat sportiviteit niet exclusief hoeft te zijn. Wat bij Volkswagen begon als een eigenzinnig idee groeide uit tot een maatstaf, een naam die meer zegt dan alleen die drie iconische lettertjes op de achterklep en grille. In deze serie zetten we de GTI in de spotlights. Na de lichtvoetige rebel van de eerste generatie en de volwassen alleskunner van de tweede is het nu de beurt aan de Golf GTI die het karakter van de GTI zichtbaar liet verschuiven: de Golf III GTI.
De overstap naar de derde generatie Golf betekende voor Volkswagen meer dan een nieuwe versie; met de introductie in 1991 veranderde namelijk het speelveld. Het merk bevond zich in een andere fase. Veiligheid en milieu kregen structureel gewicht, comfort werd de norm en klanten verwachtten volwassen rijeigenschappen, en niet alleen snelheid. De Golf groeide opnieuw en daarmee verschoof automatisch ook het karakter van de GTI. Dat bleef niet beperkt tot gevoel: vergeleken met de Golf II GTI kwam de Golf III GTI, afhankelijk van uitvoering en uitrusting, grofweg 150 kilo zwaarder uit — gewicht dat vooral in de carrosseriestructuur, veiligheid en isolatie zat. Die toename was het directe gevolg van strengere eisen en hogere verwachtingen, niet van een inhoudelijke koerswijziging van het GTI-idee.
Plezier met verstand
Die keuze kwam niet uit de lucht vallen. De Golf II GTI had het concept al richting volwassenheid gestuurd: meer comfort, meer stabiliteit, maar nog altijd met dat rauwe randje. Met de Golf III zette Volkswagen die lijn onverkort voort. Veiliger, degelijker en volwassener - en daarmee duidelijk minder uitgesproken dan zijn voorgangers. De reactie uit Wolfsburg bleef droog en veelzeggend: “Onze klanten zijn wat ouder geworden — en wij ook.” De gemiddelde GTI-koper was geen dertiger meer, maar een veertiger — met andere verwachtingen. De kernwaarden van de GTI bleven overeind, maar kregen een andere inkleuring: plezier, nu nadrukkelijk met verstand.
Die gedachtegang vertaalde zich als eerste in het ontwerp. Onder leiding van Herbert Schäfer koos Volkswagen voor een rationelere, meer toekomstgerichte interpretatie van de Golf. De scherpe lijnen van de Golf II maakten plaats voor afgeronde oppervlakken, geïntegreerde bumpers en een vriendelijker familiegezicht. Die koers had ook zichtbare gevolgen. De vertrouwde GTI-signatuur werd veel soberder aangezet. Het kenmerkende rode biesje in de grille verdween. De ruitjesbekleding keerde niet terug en de golfbal-pookknop evenmin. Dat laatste had weinig met ideologie te maken en alles met kosten: binnen het sterk opgeschaalde productieproces bleek juist dat ene detail relatief duur. Het gemopper van liefhebbers liet niet lang op zich wachten. Dat het schrappen van een golfbal tot teleurgestelde reacties leidde, zei vooral veel over hoe belangrijk symboliek inmiddels was geworden. Het was geen afscheid van sportiviteit, maar van uiterlijk vertoon.
Van GTI naar VR6
Dat de Golf III GTI vooral bij puristen discussie opriep, lag voor de hand. In vergelijking met zijn voorgangers voelde hij minder uitgesproken, met een duidelijk andere balans dan liefhebbers van een GTI gewend waren. Volkswagen ging die discussie niet uit de weg, maar verlegde het speelveld. Met de VR6 liet het merk zien dat sportiviteit op een andere manier was in te vullen. Zes cilinders, een smalle V-hoek en 174 pk maakten duidelijk dat niet alle emotie nog via de GTI hoefde te lopen. De GTI bleef het ijkpunt, maar kreeg gezelschap binnen het gamma.
Pas nu, na vijftig jaar GTI, wordt duidelijk waar de Golf III GTI werkelijk stond. De derde generatie zocht geen effect en hoefde niets te bewijzen. Hij stond midden in zijn tijd en deed wat daarvan werd gevraagd. Ruimer, stiller en serieuzer dan zijn voorgangers, maar nog altijd een GTI. Geen generatie die zichzelf etaleerde, wel een die het label met opgeheven hoofd droeg in een periode waarin alles verschoof. Dat die ingetogen houding later nog tot verhitte discussies zou leiden, was toen waarschijnlijk al ingecalculeerd — al werd dat pas echt duidelijk bij zijn opvolger.
Volwaardige alleskunner
Volkswagen koos bewust voor een bredere koers. De Golf moest tijdloos zijn, breed inzetbaar en passen bij een publiek dat verder reikte dan de liefhebber alleen. Die ambitie werd ook letterlijk voelbaar. De derde generatie bood als eerste GTI genoeg ruimte om met vier volwassenen op pad te gaan — je hoefde niet per se Houdini te heten om achterin plaats te nemen. Ook de bagageruimte werd praktischer ingericht, met een gunstiger vorm en betere toegankelijkheid. Daarmee legde Volkswagen nadrukkelijk de nadruk op dagelijkse inzetbaarheid. Juist die combinatie van prestaties en gebruiksgemak maakte de Golf III GTI voor het eerst tot een volwaardige alleskunner.
Motorisch hield Volkswagen het aanvankelijk bewust rustig. De Golf III GTI begon met een 2,0-liter viercilinder achtklepper van 115 pk, nauwelijks krachtiger dan zijn voorganger. De overstap van de 1.8 naar 2.0 leverde vooral meer koppel bij lagere toerentallen op, niet meer topprestaties. Door het hogere gewicht was de Golf III GTI in sprintcijfers zelfs iets langzamer dan zijn voorganger, wat direct voelbaar was voor wie uit een tweede generatie overstapte. De auto reageerde minder hitsig, maar voorspelbaarder en stabieler. Met de zestienklepper kwam er vanaf 1993 meer lucht. De 2.0 16V met 150 pk compenseerde de toegenomen massa en bracht de GTI weer op niveau binnen het sportieve aanbod van dat moment. Daarmee bleef de GTI herkenbaar snel, maar vooral toegankelijker dan ooit.
